Wizyta w kościele pw. Miłosierdzia Bożego w Trzęsaczu to obowiązkowe dopełnienie spaceru do ruin kościoła na klifie, pozwalająca zrozumieć pełną historię niewielkiej miejscowości gminy Rewal. Podczas, gdy ruiny są symbolem niszczycielskiej siły natury, to nowa świątynia jest miejscem, w którym ocalono najcenniejsze zabytki dawnego Trzęsacza, które mogły zniknąć w falach Bałtyku czy podczas drugowojennej zawieruchy.
Zanim morze pochłonęło większość gotyckiej konstrukcji kościoła św. Mikołaja, zdołano uratować jego cenne wyposażenie. Wywieziono je w 1874 roku, na krótko przed zamknięciem świątyni z powodu zagrożenia zawaleniem. Współczesna, neogotycka świątynia oddana dla wiernych w 1881 r., przechowuje najcenniejsze elementy pierwotnego wyposażenia kościoła na klifie, w tym wczesnobarokowe retabulum autorstwa Joachima Sellina z Wolina z 1673 roku.
Duchowy symbol Trzęsacza
Warto zatrzymać się i poznać historię ołtarza, który stał się symbolem nowego rozdziału w dziejach tej wyjątkowej miejscowości. Wkomponowanie ołtarza w budynku kościoła wybudowanego w latach 1879-1880 pokazuje, że duchowość tego miejsca nie zniknęła wraz osuwającym się brzegiem – przeciwnie, stanowi świadectwo tego, że Trzęsacz to nie tylko przeszłość. Wpisanie kościoła do rejestru zabytków województwa zachodniopomorskiego w 1980 roku tylko umocniło przekonanie o wyjątkowym znaczeniu świątyni oraz jej wyposażenia.
Należy wspomnieć, iż do nowego kościoła oddanego do użytku w 1880 roku, przeniesiono ze starej gotyckiej świątyni na klifie, także srebrny kielich z 1705 r. oraz dwa dzwony, z których jeden z 1679 r. wykonany był przez ludwisarza Kritewitza z Kołobrzegu (w 1902 roku przetopiony przez firmę C. Voss i Syn ze Szczecina) oraz drugi z 1785 r. wykonany przez ludwisarza Samuela Mayera.
Budowniczym nowego kościoła był pastor Wilhelm Mielke (zmarły w 1888 r. w Trzęsaczu), który odprawił ostatnie nabożeństwo w starym kościele w dniu 2 sierpnia 1874 roku. Kościół jako świątynia protestancka służył wiernym do 1945 roku.
Podczas walk w marcu 1945 r. kościół obrócony został w ruinę, na skutek ostrzału artyleryjskiego zniszczeniu uległa górna część wieży, a przede wszystkim część nawowa. Po wojnie pozbawiony dachu kościół, ulegał dalszej dewastacji stając się źródłem cegły rozbiórkowej. Przykościelny cmentarz i sam kościół znalazły się na terenie ośrodka wczasowego Państwowego Gospodarstwa Rolnego, z czasem ulegając zatarciu w terenie (zbiornik wodny na miejscu cmentarza). Do porządkowania terenu i odbudowy kościoła przystąpiono dopiero w 1998 r. z inicjatywy ówczesnego dyrektora Ośrodka Edukacyjno Wypoczynkowego Diecezji Szczecińsko Kamieńskiej. Po zmianach ustrojowych to właśnie kościół katolicki stał się właścicielem terenu rozpoczynając odbudowę kościoła przy zaangażowaniu lokalnej społeczności. Projekt odbudowy kościoła wykonał w 1989 r. inż. Witold Krzyżanowski ze Szczecina. Prace budowlane były prowadzone przez firmę Stanisława Hofmana z Niechorza.
W pierwszym etapie zrekonstruowano większą część murów nawy używając cegły z cegielni w Przygodzicach. Rozebrano zniszczone mury górnej kondygnacji wieży. Uporządkowano i ogrodzono teren cmentarza, odnajdując stare nagrobki. Mimo ogromnego zakresu robót kościół w Trzęsaczu nosi do dziś widoczne ślady ostrzału artyleryjskiego i karabinowego, stając się wymownym świadkiem walk o Trzęsacz na początku marca 1945 r.
W 2003 roku kościół został konsekrowany przez arcybiskupa Zygmunta Kamińskiego. Obecnie jest kościołem wpisanym w Młodzieżowy Ośrodek Szkoleniowo-wypoczynkowy Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej. Oprócz funkcji sakralnej, odbywały się tu liczne koncerty, m.in. w ramach Międzynarodowego Festiwalu Muzycznego „Sacrum Non Profanum” czy Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Gitarowej, współorganizowanych przez gminę Rewal. Przyczynkiem do tego były również 18-głosowe organy piszczałkowe, wybudowane w 2005 roku przez firmę organmistrzowską Jana Drozdowicza z Poznania. Świątynia gościła chóry i orkiestry kameralne, w tym wizytówkę kulturalną gminy Rewal – chór Amber Singers, stając się lokalnym centrum kultury, otwartym dla wiernych jak i niewierzących.
Klamrą dziejów łączącą historię Trzęsacza, stała się uroczysta msza święta w nowym kościele pw. Miłosierdzia Bożego w intencji byłych i obecnych parafian, odprawiona 2 sierpnia 2024 roku, z okazji 150. rocznicy ostatniego protestanckiego nabożeństwa w kościele na klifie. Po mszy pod ruinami gotyckiego kościoła na klifie, odbyła się okolicznościowa prelekcja historyczna oraz kameralny koncert chóru Amber Singers.
Dziedzictwo, które warto odkryć
W starym kościele na klifie do czasu katastrofy budowlanej i zawalenie się sklepienia w XVII wieku, wierni modlili się przed drewnianym ołtarzem z umieszczoną centralnie postacią Madonny. Znajdował się tam od początku istnienia owej świątyni.
Nowy ołtarz wykonany został w 1673 roku przez Joachima Sellina (jak wskazują źródła we współpracy z Martinem Edelbergiem) i jest on jest wyjątkowym dziełem sztuki sakralnej, które łączy w sobie tradycję, symbolikę i nowoczesną wrażliwość artystyczną, tworząc przestrzeń sprzyjającą modlitwie, refleksji i zachwytowi. Ołtarz wyróżnia się elegancką prostotą i starannym wykonaniem. Charakteryzuje się bogatą snycerką i symbolicznymi przedstawieniami, co czyni go jednym z najciekawszych zabytków sakralnych w tym regionie Pomorza Zachodniego.
Ołtarz w głównej części głównej przedstawia scenę ukrzyżowania z dwoma łotrami po bokach Chrystusa. Ręce przedstawionych postaci nienaturalnie oplatają drewniane krzyże. Wyróżnikiem dzieła są fantazyjnie kręcone kolumny oraz znajdująca się w dolnej części, w tzw. predelli, płaskorzeźba ukazująca Ostatnią Wieczerzę. Chrystus i apostołowie przedstawieni są na niej w strojach szwedzkiej szlachty. Można domniemywać, że rzeźbiarz prowokacyjnie lub pod wpływem mody tak, a nie inaczej przedstawił szczegóły ubiorów dwunastu apostołów, gdyż Trzęsacz należał wówczas do Brandenburgii, a Wolin do Szwecji (Kamień Pomorski trafił w ręce Brandenburczyków 6 lat później). Oba kraje były zwaśnione od czasów wojny trzydziestoletniej. Nie udało się rozwiązać zagadki, czy ta prowokacja była inspirowana przez zleceniodawców, samowolą artysty, czy raczej wyrażeniem mody panującej wówczas wśród szlachty regionu. To wątek wart szczegółowego zbadania przez historyków sztuki.
Wyposażenie starego kościoła było niezwykle bogate jak na małą wiejską świątynię. Z pewnością miała na to wpływ bliskość pałacu i rozległych dóbr, należących na przestrzeni dziejów do wielu znanych pomorskich rodzin szlacheckich. Na przestrzeni dziejów wielokrotnie zmieniali się właściciele Trzęsacza. W XV w. osada należała do Heinricha von Knutta. Później jej posiadaczami były rody Flemmingów, Puttkamerów i Kleistów. Od roku 1874 Trzęsacz był własnością rodziny von Koller.
Gdy w 1658 roku sklepienie średniowiecznego kościoła oraz jego wyposażenie zostały zniszczone, ówcześnie włodarze von Flemingowie ufundowali nowy ołtarz, którego wykonanie powierzono Joachimowi Sellinowi, barokowemu snycerzowi i rzeźbiarzowi działającemu na Pomorzu Zachodnim, przede wszystkim w okolicach Wolina i Kamienia Pomorskiego na przełomie XVII i XVIII wieku. Oprócz Trzęsacza, jego dzieła możemy podziwiać m.in. w kościele w Jarszewie, gdzie stworzył monumentalną kompozycję przedstawiającą scenę Sądu Ostatecznego oraz postacie Ewangelistów.
Po zamknięciu starego kościoła w 1874 r. drogocenne części wyposażenia zostały przeniesione w różne miejsca. Część wyposażenia kościoła na klifie przeniesiono do Muzeum Sztuki Użytkowej w Berlinie i Muzeum Historii w Szczecinie. Ołtarz w 1901 roku został przeniesiony do katedry kamieńskiej, by po ponad stu latach, w 2003 roku jego część powróciła do Trzęsacza.
I tak do dzisiaj możemy obejrzeć w katedrze w Kamieniu Pomorskim renesansowe stalle z 1583 r. przeznaczone dla właścicieli wsi, duchownych, szacownych gości. Na zapleckach zdobione malowanymi herbami rodowymi, zaś z przodu, na parapetach klęczników znajdowały się nazwiska zasiadających w nich osób.
Do kamieńskiej katedry trafiła również pokaźnych rozmiarów drewniana figura Chrystusa konającego na krzyżu. Pod koniec 1990 r. z katedry ukradziono cztery siedemnastowieczne rzeźby z ołtarza, z których jedynie dwie udało się odzyskać. Do kościoła w Rewalu przeniesiono jedną z części ołtarza gotyckiego, w postaci szafy środkowej.
W retabulum ołtarza (tj. dekoracji ołtarza) przedstawiona została scena Ukrzyżowania z figurami Chrystusa, dwóch łotrów i stojącymi pod krzyżem postaciami Maryi i Jana Ewangelisty. Tło sceny stanowi obraz olejny z przedstawieniem uroczystego orszaku. W zwieńczeniu płaskorzeźba z wyobrażeniem Boga Ojca i siedzącego po jego prawicy Chrystusa. Powyżej napis: Deo Trinuni Sacrum (Trójjedynemu Bogu Świętemu). Ołtarz zwieńczony jest figurą Chrystusa Zmartwychwstałego i dwoma leżącymi po bokach żołnierzami. To właśnie on nadaje całej kompozycji głęboki wymiar duchowy, czyniąc ołtarz nie tylko elementem architektury, ale przede wszystkim miejscem spotkania z sacrum. W predelli umieszczono scenę Ostatniej Wieczerzy z figurami apostołów przypominającymi z wyglądu panujących wówczas na Pomorzu Szwedów.
W pobliskim Multimedialnym Muzeum Trzęsacza MuzeON, za pomocą nowoczesnych technologii prezentowana jest makieta starego kościoła w jego pierwotnym stanie, co jeszcze lepiej pozwala docenić obecność ocalałego ołtarza w nowym miejscu.
Choć Trzęsacz kojarzy się przede wszystkim z legendarnym kościołem na klifie, druga zabytkowa świątynia i ołtarz stanowią ważną część lokalnego dziedzictwa. To miejsce, które pokazuje, że historia tej miejscowości nie kończy się na romantycznych ruinach na klifie – ona trwa, rozwija się i wciąż inspiruje. To obowiązkowy punkt do odwiedzenia na trasie podróży na Pomorzu Zachodnim.
Opracowanie: Paweł Pawłowski
Bibliografia:
- Janina Kochanowska, Perły Pomorza, Szczecin 2011, Oficyna Inplus
- Robert Śmigielski, Trzęsacz, Kołobrzeg 2004, Le petit Cafe
- Karta ewidencyjna zabytku architektury i budownictwa, pt.Kościół Filialny, oprac. Maciej Słomiński, Ośrodek Dokumentacji Zabytków, 1998 r.
- Marek Łuczak, Utracone zabytki sakralne powiatu gryfickiego, kamieńskiego i Świnoujścia, Szczecin 2015, Zapol
- Paweł Pawłowski, Historia kościoła na klifie, Kołobrzeg 2025, Wydawnictwo Kamera
Foto Tomasz Stolz