Dariusz Bienek

Po wielu latach powracam do tego nieco kontrowersyjnego tematu, który w 1952 roku  wywołała Krystyna Podlaszewska swoim artykułem: „Ziemia Śliwińska. Z problematyki ustrojowej Pomorza Zachodniego” (w: „Przegląd Zachodni” nr 3/4/1952, s. 690-699; a wcześniej – w 1951 roku na podstawie pracy pod tym samym tytułem uzyskała magisterium na Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu pod kierunkiem prof. dr hab. Karola Górskiego).

Określenie prouincia Sliuuin (prowincja/ziemia/kraina Śliwin) zostało po raz pierwszy (a w źródłach historycznych faktycznie jedyny) odnotowane/zapisane w jednym z najstarszych zachowanych dokumentów pomorskich datowanym na 8 czerwca 1159 roku, którego oryginał znajduje się w Archiwum Krajowym Meklemburgii-Pomorza Przedniego w Greifswaldzie (Rep 1 Pudagla Prämonstratenserkloster Nr 1 0001). Zarazem wspomniano tam również o przynależnej do niej miejscowości Pustkowo uilla una super mare: Pustichou.

Informacja pochodziła z XII wieku (czyli z czasów tworzenia się zarządów terytorialnych, tj. kasztelanii), a zatem z okresu znacznie późniejszego niż interesujący nas tutaj moment (trwający od VII/VIII do X/XI wieku) funkcjonowania słowiańskich wspólnot sąsiedzkich (rodowo-plemiennych oraz terytorialnych) znanych jako opola (termin łaciński vicinia – odnoszący się do więzi sąsiedzkich, wspólnot sąsiedzkich, grupy sąsiadów, sąsiedztwa terytorialnego, najbliższej okolicy), które mogły być zespołem paru wsi, czy też osad funkcjonujących na określonym terytorium. Opole oznaczało także organizację administracyjno-podatkową ludzi osiadłych na danym terytorium. Pod tym określeniem należy rozumieć wspólne powinności mieszkańców w postaci na przykład daniny opolnej.

Nazwa Śliwin utrwaliła się w tradycji i przetrwała, a zatem najprawdopodobniej już wcześniej (przynajmniej w okresie od IX do XI wieku) funkcjonowało na tutejszym terytorium opole, które nazwałem po prostu śliwińskim.   

Stosunkowo niewielkie (skoro przywoływana po przekształceniach Ziemia Śliwińska zajmowała przypuszczalnie obszar około 26 km²) śliwińskie opole będące najprawdopodobniej jednostką (ustrojem) niższego rzędu podległą Kamieniowi usytuowane było na obszarze topograficznie wyodrębnionym (odgrodzonym od Morza Bałtyckiego silnie nawodnioną, bagnistą i trudno dostępną pradoliną  przymorską/przybrzeżną, z naniesionymi osadami rzecznymi, bagnami pogranicznymi, torfami, namułami), u brzegów Bałtyku pomiędzy Kamieniem, a Kołobrzegiem (dwoma emporiami/centrami rzemieślniczo-handlowymi). Tamtędy (w kierunku północno – wschodnim poprzez wąskie odcinki lądu ewentualnie niewielkie wzniesienia pomiędzy rozlewiskiem i obszarami bagiennymi (zapewne docelowo do Gdańska) wiódł stary lokalny szlak handlowy (znany jeszcze nawet na początku XX wieku pod nazwą alte Landstrasse (Kazimierz Ślaski, „Pomorskie szlaki handlowe w XII i XIII wieku”, w: „Przegląd Zachodni” nr 3/1948, s. 287). Tenże wskazał  również, że kraina śliwińska była jedną z dziesięciu krain wchodzących w skład kasztelanii kamieńskiej. Zajmowała północną część jej obszaru, a następnie została przez nią wchłonięta w XII wieku („Podziały terytorialne Pomorza Zachodniego w XII-XIII wieku”, Poznań 1960, s. 96 oraz następne). Podobnie (villa Sleuin; Śliwin, ośrodek ziemi śliwińskiej w kasztelanii kamieńskiej).nadmienił Edward Rymar („Biskupi – mnisi – reformatorzy. Studia z dziejów diecezji kamieńskiej”, Szczecin 2002, s.104, przypis 19). Z kolei u księdza kanonika, profesora, historyka, onomasty (badacza nazw własnych) Stanisława Kozierowskiego („Lechickie pobrzeże Bałtyku między Wisłą a Odrą do XIV w.”, w: „Nautologia” nr 1-4/37-40/1975, s. 66) została użyta nazwa: Ziemia Śliwieńska (z czołem opola w Śliwnie/Schleffin), która od zachodu graniczyła z Ziemią Kołobrzeską (przypominam, że w okresie powojennym – do 1959 roku także używano odtworzonej nazwy przejściowej Śliwno). Według historyka i prawnika Friedricha von Dregera: „ziemia Śliwin (Slevin) należała do grodu Kamień” – (In provincia quoque Sliwin que pertinet ad castrum Camyn…). Z kolei historyk, slawista Joachim Lelewel („Polska wieków średnich czyli Joachima Lelewela w dziejach narodowych polskich postrzeżenia”, Poznań 1856, t 2, s. 442) pisząc o prowincjach  Pomorza wymienił: „ze strony wschodniej Odry Sliwin”. Potem historyk, prawoznawca Ignacy Daniłowicz („Skarbiec diplomatów papiezkich, cesarskich, królewskich, książęcych, uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi Litewskiej i ościennych im krajów”, Wilno 1860,  t. I, s. 42, nr 21, rok 1159).nawiązując do wzmiankowanego już na wstępie dokumentu z 1159 roku dodał, że zakonnicy z klasztoru w Grobi na wyspie Uznam otrzymali: „(…) w prowincji Sliwin wieś jednę nad morzem Pustichow (…)”. U historyka Wilhelma Bogusławskiego („Dzieje Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej do połowy XIII w.”, t. II. Poznań 1889, s. 363-364) również znalazło się określenie: „prowincyja Sliwin”.   

W dokumencie z 29 czerwca 1270 roku została wymieniona komora celna usytuowana w okolicy jeziora Liwia Łuża (…fluuio Nifloza). Właśnie tam komornik (camerarius) – rycerz Bispraw (Biezpraw) (…militem Bisprauum) pobierał określoną opłatę od solonych śledzi oraz sprzedawanego piwa. W późniejszym dokumencie, datowanym na 26 lipca 1312 roku, znajdujemy również bezpośrednie potwierdzenie funkcjonowania tamtejszej karczmy (…antiqua taberna prope flumen Livelose; antiquam tabernam in Livelose). Termin łaciński taberna jest tożsamy z nazwą tawerna.

Z kolei etymologia nazwy Śliwin wskazuje niezbicie na jej starodawne (jeszcze przedsłowiańskie) pochodzenie. Najpewniej nazwę miejscowości wywodzić należy z języków ugrofińskich/bałtyjskich (np. w języku liwskim, czyli rdzennych mieszkańców współczesnej Łotwy, pień liw (līven(is)s, czy też līvis)  odnosi się do rodzaju bagna, obszaru bagiennego – m.in. według nieżyjącego już językoznawcy profesora Ludwika Zabrockiego z UAM w Poznaniu). Z kolei w języku estońskim liiv oznacza piasek. Ponadto warto nadmienić, że także z obszaru pobliskiego Śliwinowi znamy kolejne (inne) nazwy zawierające pień liw, a mianowicie: jezioro Liwia Łuża, Kanał Liwia Łuża lub Liwskie Ujście, Liwka, Liwska Droga (mianowicie droga biegnąca ze wsi  Włodarka na północ – według historyka Tadeusza Białeckiego).

Warto tutaj nadmienić jako ciekawostkę, że niemiecki (z Merseburga) kronikarz Thietmar w 1000 roku zapisał nazwę miasta Wolina jako: civitas magna Livilni („wielkie miasto Livilni”). U dawnych Słowian drzewo owocowe śliwa (w języku niemieckim sliwa; sliva) była symbolem pomyślności oraz płodności. Warto przy tym nadmienić, że Niemcy (na przykład Karl Schlemmer, „Die Ortsnamen die Kreise Kolberg-Körlin und Greifenberg in Pommern und ihre Bedeutung für die Heimatkunde, Treptow a. R.”, 1912, 15, Schleffin) określali sam Śliwin mianem: slawisches Dorf („słowiańska wieś”). Podobnie Johannes Kummerow („Vergilbte Blätter! Aus der Kirchen- und Pfarrchromk einer mit dem Meer ringenden Gemeinde“, Stettin 1924, s. 23 – tam też nazwa Schlewin). Inny niemiecki badacz Pomorza, prawnik i genealog – Herbert Botho Ortwin Spruth wskazywał: wendischen Wort (wendyjskie, a zatem słowiańskie, słowo – silva).

Zaznaczyć tutaj należy, iż faktycznie nie dokonano rozpoznania pierwotnej etymologii nazwy. Może należy odnosić ją do pierwotnego (skądinąd przeinaczonego) określenia samych Słowian – Slavi, Slavini. Jednak według archeologa i historyka Władysława Filipowiaka to bez wątpienia nazwa topograficzna. Zatem pochodzi od cech miejsca, w którym ulokował się Śliwin.

W kwadracie I C zestawienia grodzisk w Polsce (dotyczącego części dawnego województwa szczecińskiego) według siatki współrzędnych geograficznych uwidoczniono Śliwin oraz Skalno (niem. Eiersberg). Grodzisko w Śliwinie zapewne stanowiło tzw. czoło opola (centrum opolne, „stolicę” opola, główną miejscowość). Natomiast usytuowane po południowo-wschodniej stronie jeziora Liwia Łuża średniowieczne obronne grodzisko stożkowate Skalno najpewniej też mogło wchodzić w skład domniemanego śliwińskiego opola. Tak samo osada wczesnośredniowieczna w Lędzinie (starosłowiańska nazwa lędo, lędin, czy lędzina oznaczała ziemię ugorną, nieuprawną, bezleśną, wykarczowany teren leśny stojący odłogiem).

Jednak trzeba tutaj wyraźnie podkreślić, iż dwa wskazane obiekty (tj. Skalno oraz Lędzin, usytuowane w sąsiedniej Gminie Karnice) znajdowały się po przeciwległej stronie silnie nawodnionej, bagnistej i trudno dostępnej pradoliny. Tak samo Gostyń, wraz z którym mogły stanowić dla śliwińskiego opola wysunięte rubieże. Odległości między miejscowościami: Śliwin, Lędzin oraz Skalno są stosunkowo niewielkie. Przy tym Lędzin jest usytuowany praktycznie naprzeciwko Śliwina.

Przypuszczalnie też (według Krystyny Podlaszewskiej) śliwińskie opole obejmowało jedenaście miejscowości: Łukęcin, Białobudz, Gostyń,  Pobierowo, Pustkowo, Ninikowo, Trzęsacz, Śliwin, Rewal, Niechorze, Lędzin. Według mnie w tym wyliczeniu zabrakło jeszcze Skalna, w którym odkryto średniowieczne obronne grodzisko stożkowate. Mieszkańcy śliwińskiego opola zapewne przynależeli do plemienia Wolinian (według tzw. Geografa Bawarskiego, a zatem łacińskiego dokumentu z IX wieku –  z około 854 roku, inaczej: „Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii”), nazywanych: Velunzani, Uelunzani), którzy posiadali 70 grodów. Plemię Wolinian zamieszkiwało wyspę Wolin oraz ziemie na wschód od niej. Według historyka i mediewisty Henryka Łowmiańskiego osadnictwo ich rozciągało się także poza sam Wolin – aż po tereny nad rzeką Regą.

Reasumując należy podkreślić, iż na obszarze Śliwina i jego najbliższej okolicy stwierdzono osadnictwo w okresie wpływów rzymskich, okresie wędrówek ludów, wczesnego średniowiecza oraz późnego średniowiecza (w latach: 1982, 1984, 1993 przeprowadzono szereg badań powierzchniowych w ramach AZP, czyli Archeologicznego Zdjęcia Polski, w wyniku których ustalono łącznie 10 samych stanowisk wczesnośredniowiecznych).  

Jednak moim zdaniem odrębnym wyniki przeprowadzonych badań archeologicznych nie przyniosły rozstrzygnięcia kwestii, czy istniał tam obiekt typu obronnego, czyli grodzisko, czy zaledwie nieobronna osada?  Jednak zarówno jeden ośrodek, jak i drugi, chociażby ze względu na naturalne walory obronne, mógł być czołem niewielkiego opola.

Źródła drukowane:

  1. Codex Pomeraniae vicinarumque terrarum diplomaticus: oder Urkunden, so die Pommersch- Rügianisch- u. Caminschen, auch die benachbarten Länder, Brandenburg, Mecklenburg, Preussen und Pohlen angehen. aus lauter Originalien, oder doch archivischen Abschriften, in chronologischer Ordnung zusammen getragen, und mit Anmerckungen erläutert, vol. 1. Band bis auf das Jahr 1269, wyd. F. von Dreger, Berlin 1768, 5-7, nr dokumentu III.
  2. Pommersches Urkundenbuch. Bd. 1. Abt. 1, wyd. R. Klempin, Stettin 1868, 24,      nr  dokumentu 48.
  1. Pommersches Urkundenbuch. Bd. 2. Abt. 1, wyd. R. Prümers, Stettin 1881, 235-236, nr dokumentu 916.
  2. Pommersches Urkundenbuch. Bd. 5. Abt. 1, wyd. O. Heinemann, Stettin 1903, 63-64, nr dokumentu 2741.

Ważniejsza literatura:

  1. Bogusławski W. 1889. Dzieje Słowiańszczyzny północno-zachodniej do połowy XIII w. 2. Poznań, 363-364.
  2. Buczek K. 1970. Organizacja opolna w Polsce średniowiecznej. Studia Historyczne 13 (2), 205-250.
  3. Cieśla I. 1958. Taberna wczesnośredniowieczna na ziemiach polskich. Studia wczesnośredniowieczne 4, 158-222.
  4. Filipowiak W. 1962. Wolinianie. Studium osadnicze I: Materiały. Szczecin, 137-138 (Lędzin), 240 (Skalno), 263-264 (Śliwin).
  5. Kiersnowski R. 1952. Plemiona Pomorza Zachodniego w świetle najstarszych źródeł pisanych. Slavia Antiqua, 3, 73-130.
  6. Kozierowski S. 1934. Atlas nazw geograficznych Słowiańszczyzny Zachodniej.
  7. 1a (Słupsk, Kołobrzeg, Piła, Szczecin), Poznań, 123.
  8. Łęga W. 1930. Kultura Pomorza we wczesnym średniowieczu na podstawie wykopalisk. Toruń, 328, nr 46 (Skalno – niem. Eiersberg), 370, nr 31 (Lędzin – niem. Lensin).
  9. Łosiński W. 1982. Osadnictwo plemienne Pomorza (VI–X wiek). Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź.
  10. Malotki J. 1928. Wendische Siedlung bei Lensin. Heimatklänge 5 (6), 22.
  11. Mały słownik kultury dawnych Słowian, 1990. Red. L. Leciejewicz. Warszawa, (wyd. III), s. 276 – 277 (opole).
  12. Mapa grodzisk w Polsce. 1964. Red. W. Antoniewicz, Z. Wartołowska, Wrocław – Warszawa – Kraków, kwadrat I C (1 – Śliwin, 2 – Skalno).
  13. Matuszewski J. S. 1989. Organizacja opolna w najstarszym zwodzie prawa polskiego. Przegląd Historyczny 80 (1), 1-16.
  14. Matuszewski J. S. 1991. Vicinia id est… Poszukiwania alternatywnej koncepcji staropolskiego opola. Łódź.
  15. Matuszewski J. S. 1995. W obronie alternatywnej koncepcji opola. Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego 2,19-39.
  16. Modzelewski K. 2001. Czy opole istniało? Przegląd Historyczny 92 (2), 161-185.
  17. Piskorski J. M. 2014. Pomorze plemienne. Historia, archeologia, językoznawstwo. Wodzisław Śląski.
  18. Podlaszewska K. 1952. Ziemia Śliwińska. Z problematyki ustrojowo-gospodarczej Pomorza Zachodniego. Przegląd Zachodni 3-4,690-699.
  19. Rębkowski M. 2020. Jak powstało Pomorze? Studium tworzenia państwowości we wczesnym średniowieczu. Warszawa.
  20. Słowiński S., Uciechowska-Gawron A., Kamiński R. 2011. Sprawozdanie        z weryfikacyjnych badan wiertniczych i sondażowych przeprowadzonych    w Śliwinie Bałtyckim, gmina Rewal, stanowisko 2. W: M. Fudziński, Paner (red.), XVII Sesja Pomorzoznawcza. Vol. 1. Od epoki kamienia    do wczesnego średniowiecza. Gdańsk, 452-477.
  1. Słownik starożytności słowiańskich. 1967. Red. W. Kowalenko, G. Labuda,
  2. Stieber, Wrocław – Warszawa – Kraków, t. 3, L-O, s. 491 – 493      (opole,  organizacja  opolna).
  1. Spors J. 1991. Organizacja kasztelańska na Pomorzu Zachodnim w XII – XIII wieku. Słupsk, 62.
  2. Spruth H. 1935. Der Klasberg bei Eiersberg. Heimatklänge 12 (4), 5.
  3. Spruth H. 1929. Die alte Provinz Slivin (Betr. Schleffin). Heimatklänge 6 (8), 31.
  4. Spruth H. 1938. Flurnamen der Meeresküste bei Deep, Fischerkathen,      Horst, Schleffin, Rewahl, Hoff. Stettin.
  1. Szulc D. 1850. O Pomorzu Zaodrzańskim. Warszawa, 233.
  2. Ślaski K. 1960. Podziały terytorialne Pomorza w XII – XIII wieku. Poznań, 95, 96 (Kraina Śliwińska).
  3. Ślaski K. 1969. Słowianie Zachodni na Bałtyku w VII – XIII wieku. Z otchłani wieków 36 (4), 86-87.
  4. Walachowicz J. 1963. Monopole książęce w skarbowości wczesnofeudalnej Pomorza Zachodniego. Poznań, 152.

Dariusz Bienek

 Gryfice 2025

 

Wójt Gminy Rewal – Konstanty Tomasz Oświęcimski zaprasza  w czwartek 19 lutego 2026 r. na spotkanie poświęcone historii regionalnej, które odbędzie się o  godz. 17.00 w świetlicy wiejskiej w Śliwinie. Tym razem wysłuchamy wykładu z pokazem multimedialnym pt. „Śliwińskie opole jako jednostka terytorialna miejscowej wspólnoty rodowo-plemiennej” gryficzanina i regionalisty Dariusza Bienka.

Historyczne czwartki to cykl spotkań poświęcony przybliżeniu i upowszechnianiu historii lokalnej. Zapraszamy na otwarte wykłady połączone z dyskusją i rozmową przy kawie i herbacie. Spotkania z regionalistami i hobbystami to możliwość wymiany informacji i uzupełnienia wiedzy o naszej „Małej Ojczyźnie”.

Celem projektu jest budowanie poczucia tożsamości wśród mieszkańców Pomorza zachodniego, utrwalanie narodowego dziedzictwa w obszarze kultury i historii, wychowanie młodego pokolenia pod hasłem „o przeszłości dla przyszłości” a przede wszystkim integrowanie środowiska pasjonatów historii, naukowców i badaczy, kadry oświatowej, edukatorów i kolekcjonerów.

Moderatorem spotkania będzie Paweł Pawłowski – historyk, regionalista, muzealnik, pilot i  przewodnik turystyczny. Gospodarzem – Sołtys Śliwina Pani Joanna Lewicka oraz Stowarzyszenie Nasz Śliwin.

Dlaczego warto przybyć na spotkanie z historią Śliwina?

W prezentacji zostanie pokazanych ponad 40 slajdów, na których znajdą się:

– unikatowe mapy (m.in. z 1775 roku, 1780 roku) w ilości 10 sztuk oraz 2 rozplanowania miejscowości,

– źródła drukowane (w tym dokument z 8 czerwca 1159 roku po raz pierwszy wymieniający Śliwin),

– wyjaśnienie etymologii (pochodzenia i znaczenia) nazwy miejscowości,

– obraz grodziska w Śliwinie uzyskany przy pomocy skaningu laserowego,

– informacje o starym lokalnym szlaku handlowym oraz szereg innych ciekawostek.

 

Program :

1 Otwarcie wystawy „Śliwin na dawnej fotografii”

2.„Śliwińskie opole jako jednostka terytorialna miejscowej wspólnoty rodowo plemiennej” – Dariusz Bienek

3.Dyskusja

 

 

PODOBNE ARTYKUŁYWIĘCEJ OD AUTORA