Są takie linie kolejowe, które z czasem przestają być jedynie środkiem transportu, a zaczynają pełnić rolę świadków historii. Nadmorska Kolej Wąskotorowa od 130 lat wpisuje się w krajobraz bałtyckiego wybrzeża i województwa zachodniopomorskiego – zarówno ten fizyczny, jak i kulturowy. Towarzyszyła codziennemu życiu mieszkańców, rozwojowi miejscowości, a później także letnikom i turystom, dla których podróż nią stała się nieodłącznym elementem nadmorskiego doświadczenia. Ten jubileusz to dobry czas na podsumowanie jej drogi, znaczenia i przemian, jakie przeszła na przestrzeni pokoleń.
Kiedy pod koniec XIX wieku w 1896 r. powstawała linia nadmorskiej wąskotorówki z Gryfic do Niechorza, jej funkcja była jasno określona: transport i gospodarka. Kolej miała służyć przewozowi płodów rolnych, drewna, materiałów budowlanych oraz codziennemu przemieszczaniu się mieszkańców wsi i miasteczek. Była praktycznym narzędziem rozwoju regionu, umożliwiała kontakt z portami i większymi ośrodkami, a dla wielu ludzi stanowiła podstawowy środek komunikacji. Wąski tor nie był wyborem romantycznym, lecz racjonalnym – tańszym i lepiej dostosowanym do nadmorskich, często podmokłych i piaszczystych terenów. Wynikał też wprost z unormowań prawnych, dającym podmiotom prywatnym, możliwość organizacji transportu na liniach uzupełniających kolej normalnotorową.
Z biegiem lat, wraz ze zmianami społecznymi i gospodarczymi, funkcje kolei zaczęły się naturalnie przekształcać. Rozwój nadmorskich kąpielisk, pensjonatów i letnisk sprawił, że coraz większą rolę odgrywał ruch pasażerski związany z wypoczynkiem. Kolej zaczęła wozić letników, kuracjuszy i turystów, stając się ważnym elementem rodzącej się kultury wypoczynku nad morzem.
W drugiej połowie XX wieku, gdy transport towarowy i codzienny ruch pasażerski zastąpiony został przez transport samochodowy, kolej wąskotorowa ponownie musiała odnaleźć swoje miejsce. Jej pierwotna funkcja użytkowa zaczęła ustępować miejsca nowej roli – nośnika pamięci, zabytku techniki i elementu dziedzictwa kulturowego.
Decyzja o budowie kolei wąskotorowej w powiecie gryfickim zapadła w 1893 roku. W czasach słabo rozwiniętej sieci drogowej była ona jedyną realną szansą na pobudzenie lokalnej gospodarki. Już 1 lipca 1896 roku pierwszy pociąg wjechał na szynach o prześwicie toru 750 mm do Niechorza, zapoczątkowując nowy rozdział w dziejach regionu.
Kolej wąskotorowa stała się kręgosłupem komunikacyjnym Pomorza Zachodniego- ułatwiała wymianę handlową, integrowała rozproszone osady i umożliwiała rozwój miejscowości nadmorskich, które w kolejnych dekadach zaczęły przekształcać się w popularne kurorty.
Przez wiele lat Gryficka Kolej Dojazdowa była nieodłącznym elementem życia codziennego. Woziła płody rolne, drewno, materiały budowlane, pocztę i towary handlowe. Dla tysięcy mieszkańców kolejka wąskotorowa była podstawowym środkiem komunikacji. Rozkład jazdy regulował rytm dnia, a stacje kolejowe stawały się lokalnymi centrami życia społecznego. Kolejarze cieszyli się dużym autorytetem, a gwizd parowozu był sygnałem początku i końca dnia.
Na przełomie XIX i XX wieku zachodnie wybrzeże Bałtyku zaczęło odkrywać swoje walory wypoczynkowe. Powstawały kąpieliska, pensjonaty i domy zdrojowe. Kolej wąskotorowa odegrała w tym procesie rolę kluczową. To nią tysiące letników przybywało nad morze. Podróż kolejką stawała się początkiem wakacyjnej przygody- powolnej, pełnej rozmów, widoków i emocji.
Z czasem sama jazda kolejką stała się atrakcją turystyczną, która do dziś pozostaje jednym z najbardziej charakterystycznych elementów nadmorskiego wypoczynku na rewalskim wybrzeżu.
Rozbudowie kolei towarzyszyły ambitne inwestycje inżynierskie. Najbardziej spektakularnym ich przykładem jest żelbetowy most kratownicowy w Nowielicach, zbudowany w latach 1912–1913 według patentu – systemu Franza Visintiniego. Dziś jest to jeden z najcenniejszych zabytków techniki Pomorza Zachodniego — unikatowy przykład historycznego betonu architektonicznego i żywa lekcja historii inżynierii. Most ten stał się symbolem całej linii Nadmorskiej Kolei Wąskotorowej oraz ważnym punktem turystyki przemysłowej.
Druga połowa XX wieku przyniosła trudny okres. Zmiany komunikacyjne, rozwój motoryzacji i brak środków na remonty doprowadziły do stopniowej degradacji infrastruktury. Kulminacją był rok 1999, kiedy zamknięto most w Nowielicach, przerywając historyczne połączenie wąskotorowe Trzebiatowa z nadmorskim pasem miejscowości. Był to moment symboliczny — koniec pewnej epoki, ale też początek refleksji nad wartością dziedzictwa kolejowego.
Przełom nastąpił w 2002 roku, gdy kolej wraz z infrastrukturą została przejęta przez Gminę Rewal. Rozpoczął się długofalowy proces ratowania i rewitalizacji zabytkowej linii. Odnowiono dworce, wybudowano nowe stacje, zmodernizowano stare torowiska i przywrócono regularny ruch turystyczny. Nadmorska Kolej Wąskotorowa odzyskała swoje miejsce — tym razem jako zabytkowa atrakcja turystyczna oparta na autentycznym dziedzictwie.
Kluczową rolę w tym procesie odgrywa Nadmorska Kolej Wąskotorowa Sp. z o.o., spółka powołana w 2013 r przez radę Gminy Rewal do organizowania przewozów pasażerskich i zarządzania infrastrukturą kolejową. To właśnie ona odpowiada dziś za organizację przewozów pasażerskich, utrzymanie techniczne taboru i linii kolejowej, bezpieczeństwo ruchu oraz promocję i rozwój oferty turystycznej.
Działalność spółki jest wysoko oceniana zarówno przez mieszkańców, jak i turystów. Każdego roku z usług Nadmorskiej Kolei Wąskotorowej korzystają dziesiątki tysięcy pasażerów, czyniąc ją jedną z najczęściej odwiedzanych kolei turystycznych w Polsce. Kolejka stała się rozpoznawalną marką regionu- symbolem wakacji, rodzinnych podróży i spotkań z historią.
W ostatnich latach Nadmorska Kolej Wąskotorowa stała się także ważnym centrum refleksji nad ochroną zabytków techniki. Organizowane w gminie Rewal konferencje, poświęcone kolejom wąskotorowym gromadzą muzealników, inżynierów, konserwatorów zabytków, samorządowców i pasjonatów kolejnictwa z całej Polski oraz z zagranicy. Podczas spotkań poruszane są tematy, dotyczące ochrony historycznej infrastruktury kolejowej, roli kolei wąskotorowych w turystyce kulturowej, dobrych praktyk zarządzania zabytkami techniki, finansowania i rewitalizacji linii historycznych oraz edukacji i popularyzacji dziedzictwa przemysłowego. Konferencje te nie są jedynie wydarzeniami naukowymi, ale stanowią realne forum wymiany doświadczeń i inspiracji, z którego rodzą się kolejne projekty i inicjatywy.
Rok jubileuszu 130-lecia Nadmorskiej Kolei Wąskotorowej jest czasem szczególnym. Planowana uroczystość jubileuszowa oraz towarzysząca jej konferencja stanowią symbol ciągłości historii kolei wąskotorowej w powiecie gryfickim.
W programie obchodów przewidziano wiele wydarzeń związanych z jubileuszem, m.in.:
– organizację III Międzynarodowej Konferencji Muzeów i Operatorów Tras Kolei Wąskotorowych w dniach 18 – 20 maja 2026 r.
– organizację kolejowego pikniku historycznego w dniu 1 lipca 2026 r.
– organizację pleneru malarsko rzeźbiarskiego we wrześniu br.
– przejazdy specjalne i historyczne,
– wydarzenia edukacyjne i rodzinne,
– prezentację planów dalszego rozwoju trasy oraz infrastruktury kolejowej.
Będzie to święto nie tylko pamięci, lecz także przyszłości. Kolej, która wciąż łączy!
Nie wszystkie historie Nadmorskiej Kolei Wąskotorowej da się odnaleźć w dokumentach, archiwach i sprawozdaniach technicznych. Niektóre z nich istniały i istnieją jedynie w ludzkiej pamięci, przekazywane w opowieściach, wspomnieniach i rozmowach prowadzonych przy rodzinnym stole.
Przez dziesięciolecia kolejka była miejscem spotkań. Jeździli nią mieszkańcy wsi i miasteczek, uczniowie, robotnicy, letnicy i turyści. Wagon stawał się przestrzenią rozmowy- naturalnej, niewymuszonej, rodzącej się z codzienności. Tu nie było pośpiechu. Podróż trwała wystarczająco długo, by zapytać o imię, o cel drogi, o to, skąd się jest i dokąd się zmierza.
Wśród starszych mieszkańców regionu do dziś powtarzają się wspomnienia o parach, które poznały się właśnie w kolejce. O spojrzeniach wymienionych między przystankami, o rozmowach prowadzonych przy otwartym oknie wagonu, o drobnych gestach- podaniu ręki przy wysiadaniu, wspólnym śmiechu, obietnicy spotkania „jutro, w tym samym podciągu”.
Niektóre z tych znajomości kończyły się na jednym kursie, inne przeradzały się w wieloletnie, przyjaźnie, a nawet małżeństwa i rodziny. Bywało, że kolejarz żenił się z pasażerką, że letniczka zostawała nad morzem na zawsze, że wspólna podróż zmieniała życiowe plany.
Choć takich historii nie znajdziemy w kronikach kolejowych, są one równie ważne jak daty i inwestycje. To one pokazują, że Nadmorska Kolej Wąskotorowa była i jest czymś więcej, niż infrastrukturą transportową – przestrzenią relacji międzyludzkich i miejscem splatania się losów zwykłych ludzi.
Dziś, gdy w wagonach ponownie słychać rozmowy, śmiech dzieci i gwar turystów, łatwo uwierzyć, że podobne historie wciąż mogą się wydarzać. Bo choć zmieniły się czasy, jedno pozostało niezmienne- kolej nadal łączy ludzi. Być może gdzieś wśród pasażerów jadących dziś trasą Nadmorskiej Kolei Wąskotorowej rodzi się kolejna opowieść, która za kilkadziesiąt lat stanie się rodzinnym wspomnieniem. I być może ktoś znów powie: „Poznaliśmy się w kolejce.” Historia Nadmorskiej Kolei Wąskotorowej pokazuje, że sens jej istnienia wielokrotnie poddawany był próbie czasu. Kolej zmieniała swoje funkcje wraz z zapotrzebowaniem w danym punkcie historii, odpowiadając na aktualne potrzeby mieszkańców, gospodarki i kultury.
Dziś, po 130 latach od powstania kolejki, jadąc wyremontowanym wagonikiem z Trzęsacza do Pogorzelicy, uświadamiamy sobie, że jest ona nie tylko zwykłym środkiem transportu, lecz także ważnym symbolem lokalnej tożsamości i żywym świadectwem przeszłości. Obserwując nadmorskie krajobrazy ta podróż staje się spotkaniem z historią ukrytą w obrazach.
I choć z upływem czasu zmieniały się funkcje kolei, jedna jej funkcja pozostała niezmienna – łączenie ludzi. Do dziś, wchodząc do wagonu, mówi się „dzień dobry”, można zagadać do nieznajomego, poznać się, a czasem nawet rozpocząć historię, która przerodzi się w przyjaźń albo miłość. I właśnie tak, od 130 lat, nadmorska wąskotorówka spełnia swoją najcenniejszą w dzisiejszych czasach rolę- wciąż łączy ludzi.
Zapraszamy do udziału w przygotowywanych wydarzeniach jubileuszowych oraz podróży z Nadmorską Koleją Wąskotorową w Gminie Rewal w Strefie Słońca.
Paweł Pawłowski
